Portal Orzeczeń Sądu Okręgowego w Toruniu

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 05 listopada 2025 roku

Sąd Okręgowy w Toruniu - IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w składzie:

Przewodniczący: Sędzia Danuta Domańska

Protokolant: starszy sekr. sąd Emilia Marciniak

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 października 2025 roku w Toruniu

sprawy S. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.

o wysokość świadczenia

na skutek odwołania S. M.

od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w G.

z dnia 30 października 2024 roku nr (...)

I.  zmienia zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznaje ubezpieczonemu S. M. prawo do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach – od dnia 15 października 2024 roku;

II.  oddala odwołanie w pozostałej części;

III.  nie stwierdza odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji;

IV.  zasądza od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w G. na rzecz ubezpieczonego S. M. kwotę 360,00 zł. ( trzysta sześćdziesiąt złotych, 00/100) z ustawowymi odsetkami za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

Sędzia Danuta Domańska

IV U 254/25

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 30 października 2024 r. znak: (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. odmówił ubezpieczonemu S. M. prawa do rekompensaty, ponieważ nie wykazał 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Organ rentowy uznał do stażu pracy w szczególnych warunkach okresy zatrudnienia od 17 czerwca 1977 r. do 25 kwietnia 1980 r., od 10 lipca 1982 r. do 15 kwietnia 1988 r. i od 15 kwietnia 1989 r. do 30 września 1991 r. tj. łącznie 11 lat, 1 miesiąc i 2 dni. Nie uwzględnił natomiast okresu służby wojskowej od 26 kwietnia 1980 r. do 9 lipca 1982 r., ponieważ po wojsku ubezpieczony został zatrudniony w innych warunkach niż w chwili powołania do służby, a także okresu od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r., ponieważ pracodawca wskazał, że ubezpieczony wykonywał prace równocześnie na dwóch różnych stanowiskach w obrębie dwóch różnych działów zarządzenia resortowego.

W odwołaniu od powyższej decyzji ubezpieczony wskazał, że przed służbą wojskową był od 7 czerwca 1977 r. pracował na stanowisku mechanika napraw pojazdów samochodowych w pełnym wymiarze czasu pracy, a po odbyciu służby wojskowej został zatrudniony na stanowisko kierowcy samochodu ciężarowego powyżej 3,5 tony, a te dwa stanowiska są zaliczane do pracy w warunkach szczególnych. Co do okresu od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r. ubezpieczony podał, że wykonywał pracę na jednym stanowisku połączonym z prowadzeniem pojazdu i obsługą urządzenia specjalistycznego - hakowiec do transportu prasokontenerów i kontenerów o pojemności 32m ². Praca polegała na odbiorze od zleceniodawcy, transporcie kontenerów i ich opróżnianiu na wskazanych wysypiskach odpadów komunalnych (...) T., ZUS S. i ZUS K.. Jazda samochodem i obsługa prasokontenerów polegała na podłączeniu / odłączeniu przewodów elektrycznych, hydraulicznych oraz zabezpieczeń mechanicznych. Praca kierowcy i ładowacza odbywała się jednocześnie, bez tych dwóch funkcji nie byłaby możliwa realizacja zadań. W spornym okresie ubezpieczony nie wykonywał innych prac.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy wniósł o jego oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Dodatkowo wskazano, iż po przeprowadzonej ponownej analizie sprawy oraz załączonych dokumentów ZUS do pracy w warunkach szczególnych uwzględnił okres od 26.04.1980r. do 09.07.1982r., tj. okres zasadniczej służby wojskowej. Po uwzględnieniu tego okresu ubezpieczony udokumentował staż pracy w warunkach szczególnych w wymiarze 13 lat, 2 miesięcy i 23 dni.

W piśmie procesowym z dnia 4 marca 2025 r. (wpływ do Sądu w dniu 5 marca 2025 r.) pełnomocnik ubezpieczonego wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji poprzez przyznanie ubezpieczonemu prawa do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach od miesiąca, w którym złożył wniosek, a także o stwierdzenie odpowiedzialności ZUS za nieustalenie ostatniej okoliczności niezbędnej do wydania decyzji. Zaskarżonej decyzji zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, mający wpływ na treść decyzji i polegający na błędnym przyjęciu, że ubezpieczonemu nie przysługuje rekompensata z tytułu wykonywania pracy w szczególnych, ponieważ fakt pracy w szczególnych warunkach stwierdza pracodawca w świadectwie pracy w szczególnych warunkach, którego ubezpieczony nie posiada, w sytuacji gdy decydujące znaczenie ma fakt rzeczywistego wykonywania pracy w szczególnych warunkach, stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, co miało miejsce w przypadku ubezpieczonego ( vide: pismo procesowe na k. 25-27 akt sądowych).

Sąd ustalił, co następuje:

S. M. urodził się w dniu (...)

Bezsporne.

Na dzień 1 stycznia 1999 r. ubezpieczony posiadał staż ubezpieczeniowy wynoszący 23 lata, 10 miesięcy i 21 dni okresów składkowych oraz 3 miesiące i 7 dni okresów nieskładkowych.

Dowód: - decyzja kapitałowa – w aktach KPU.

W dniu 17 października 2019 r. ubezpieczony złożył wniosek o emeryturę pomostową.

Decyzją z dnia 31 października 2019 r. ZUS Oddział w T. odmówił prawa do wnioskowanego świadczenia, ponieważ ubezpieczony nie udowodnił okresu pracy w szczególnych warunkach wynoszącego co najmniej 15 lat, przed 1 stycznia 1999 r. nie wykonywał prac w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach pomostowych lub art. 32 i art. 33 ustawy emerytalnej, po 31 grudnia 2008 r. nie wykonywał prac w szczególnych warunkach w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy emerytalnej, nie udowodnił rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą. Ubezpieczony także na dzień 1 stycznia 2009 r. nie udowodnił okresu pracy w szczególnych warunkach wynoszącego co najmniej 15 lat (tj. pracy wymienionej w załączniku nr 1 lub 2 ustawy o emeryturach pomostowych), przed 1 stycznia 1999 r. nie wykonywał pac w szczególnych warunkach w rozumieniu art 3 ust. 1 i 3 ustawy lub art. 32 i art. 33 ustawy emerytalnej, nie udowodnił rozwiązania stosunku pracy z pracodawcą.

Dowód: - wniosek – k. 1-3v akt emerytalnych,

- decyzja odmowna ZUS – k. 13 akt emerytalnych.

W dniu 16 września 2024 r. ubezpieczony złożył wniosek o przyznanie prawa do emerytury wraz z rekompensatą.

Zaskarżoną decyzją z dnia 30 października 2024 r. organ rentowy przyznał ubezpieczonemu zaliczkę na poczet przysługującej emerytury od 15 października 2024 r. tj. od daty nabycia uprawnień do emerytury. Jednocześnie organ rentowy odmówił S. M. prawa do rekompensaty, ponieważ nie wykazał 15 lat pracy w szczególnych warunkach. Organ rentowy uznał do stażu pracy w szczególnych warunkach okresy zatrudnienia od 17 czerwca 1977 r. do 25 kwietnia 1980 r., od 10 lipca 1982 r. do 15 kwietnia 1988 r. i od 15 kwietnia 1989 r. do 30 września 1991 r. tj. łącznie 11 lat, 1 miesiąc i 2 dni. Nie uwzględnił natomiast okresu służby wojskowej od 26 kwietnia 1980 r. do 9 lipca 1982 r., ponieważ po wojsku ubezpieczony został zatrudniony w innych warunkach niż w chwili powołania do służby, a także okresu od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r., ponieważ pracodawca wskazał, że ubezpieczony wykonywał prace równocześnie na dwóch różnych stanowiskach w obrębie dwóch różnych działów zarządzenia resortowego.

Dowód: - wniosek – k. 1-3v akt emerytalnych,

- zaskarżona decyzja – w aktach emerytalnych.

W okresie od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r. ubezpieczony pracował w (...) sp. z o.o. w R. . Ubezpieczony został przyjęty do pracy na stanowisko kierowcy samochodu specjalistycznego powyżej 3,5 tony oraz ładowacza nieczystości, w pełnym wymiarze czasu pracy. S. M. posiada prawo jazdy kategorii A, B, C, D, BE, CE i DE.

Ubezpieczony był kierowcą samochodu ciężarowego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, był to samochód marki M. i jednocześnie ubezpieczony wykonywał pracę ładowacza. Świadczył pracę od poniedziałku do piątku. W razie potrzeby pracował również w soboty na terenie gminy R. i kierował wtedy śmieciarką, także o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony.

S. M. jeździł samochodem, który był nazywany ,,hakowcem”. Nie miał przydzielonego ładowacza, ponieważ sam wykonywał te czynności. Głównym zadaniem ubezpieczonego było kierowanie pojazdem oraz automatyczne rozładowanie i załadowanie kontenerów. Ubezpieczony odbierał odpady komunalne z dużych marketów na terenie T.. Jechał w wyznaczone miejsce i automatycznie wciągał przygotowany wcześniej kontener (załadowany przez pracowników sklepu), zawieszając go na samochodzie i zabezpieczając siatką. Następnie przewoził kontener na wysypisko i automatycznie go zsuwał z pojazdu. W tym celu wychodził z samochodu, otwierał tylne drzwi, ściągał siatkę zabezpieczającą, a kontener podnosił się do góry i opróżniał wnętrze. W kontenerach znajdowała się prasowana makulatura, prasowana folia, artykuły spożywcze, meble czy materiały budowlane. Ubezpieczony na koniec pobierał pusty kontener.

S. M. pracował w zmiennych warunkach pogodowych, a na wysypisku panował fetor. Ponadto był narażony na hałas z powodu pracującej pompy hydraulicznej.

Dowód: - świadectwo pracy – k. 11 akt emerytalnych, k. 11 i 58v akt sądowych,

- umowa o pracę – w aktach emerytalnych, k. 12, 62 i 66 akt sądowych,

- protokół przekazania kart – k. 13 akt sądowych,

- wypowiedzenie – k. 59 akt sądowych,

- podanie – k. 82 akt sądowych,

- kserokopia prawa jazdy – k. 84 akt sądowych,

- zeznania świadka P. M. na rozprawie w dniu 15.10.2025 r. – protokół elektroniczny od 00:05:11 do 00:20:01,

- zeznania świadka A. J. na rozprawie w dniu 15.10.2025 r. – protokół elektroniczny od 00:20:48 do 00:33:09,

- przesłuchanie ubezpieczonego na rozprawie w dniu 15.10.2025 r. – protokół elektroniczny od 00:34:28 do 00:47:48.

W dniu 29 stycznia 2007 r. ubezpieczony otrzymał zwykłe świadectwo pracy, w którym w pkt 8 poświadczono, że wykonywał pracę w szczególnych warunkach od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r. jako ładowacz – wykaz A dział IX pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (Dz. U. Nr 8, poz. 43) oraz jako kierowca samochodów ciężarowych powyżej 3,5 t – wykaz A dział VIII pkt 2 rozporządzenia.

Dowód: - świadectwo pracy – k. 11 akt emerytalnych, k. 11 i 58v akt sądowych.

W dniu 7 marca 2025 r. likwidator (...) sp. z o.o. w likwidacji w D. wystawił ubezpieczonemu świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach, w którym zostało poświadczone, że S. M. w okresie od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r. w (...) sp. z o.o. ( (...) sp. z o.o. w likwidacji) stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę na stanowisku kierowcy samochodu ciężarowego powyżej 3,5 tony – wykaz A dział VIII ,,W transporcie i łączności” poz. 2 - prace kierowców samochodów ciężarowych o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, specjalizowanych, specjalistycznych (specjalnych), pojazdów członowych i ciągników samochodowych balastowych, autobusów o liczbie miejsc powyżej 15, samochodów uprzywilejowanych w ruchu w rozumieniu przepisów o ruchu na drogach publicznych, trolejbusów i motorniczych tramwajów, pkt 1 kierowca samochodu ciężarowego (pojazdu członowego i specjalnego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym co najmniej 3,5 tony) oraz na stanowisku ładowacza nieczystości stałych i płynnych – wykaz A dział IX ,,W gospodarce komunalnej” poz. 3 - prace przy wywozie nieczystości stałych i płynnych oraz prace na wysypiskach i wylewiskach nieczystości, a także prace przy pryzmach kompostowych z nieczystości miejskich, pkt 2 ładowacz nieczystości stałych i płynnych, wymienione w wykazie A dział VIII i IX, poz. 2 i 3, pkt 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Dz. U. nr 8 poz. 43 oraz wykazu stanowiącego załącznik do zarządzenia nr 9 Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 1 lipca 1983 r. Dz. Urz. nr 2 z 27 lipca 1983 r. – w sprawie stanowisk pracy w zakładach pracy resortu administracji, gospodarki terenowej i ochrony środowiska, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach, uprawniającego do niższego wieku emerytalnego oraz do wzrostu emerytury i renty inwalidzkiej.

Dowód: - świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach– k. 40 i 58 akt sądowych.

P. M. pracował w (...) sp. z o.o. w R. razem z ubezpieczonym, przy czym został przyjęty do pracy już po zatrudnieniu jego brata. Zajmował tożsame stanowisko, co ubezpieczony.

Dowód: - zeznania świadka P. M. na rozprawie w dniu 15.10.2025 r. – protokół elektroniczny od 00:05:11 do 00:20:01.

W powyższym zakładzie pracy zatrudniony był również A. J. od 2005 r. do stycznia 2008 r. na stanowisku pomocnika oraz kierowcy samochodu powyższej 3,5 tony. W zakładzie był samochód dostawczy, którym czasami jeździł A. J. w soboty. Ubezpieczonemu ten samochód nie był przydzielany.

Dowód: - zeznania świadka A. J. na rozprawie w dniu 15.10.2025 r. – protokół elektroniczny od 00:20:48 do 00:33:09.

Sąd zważył, co następuje:

Powyższe ustalenia faktyczne zostały poczynione na podstawie dokumentacji zgromadzonej w aktach sądowych oraz w aktach prowadzonych przez organ rentowy, jak również w oparciu o zeznania świadków P. M. i A. J. oraz przesłuchanie ubezpieczonego w charakterze strony.

Sąd dał wiarę dowodom z dokumentów, gdyż były jasne, pełne, rzetelne, a nadto żadna ze stron nie kwestionowała ich autentyczności ani ich mocy dowodowej, dlatego nie budziły one również wątpliwości Sądu. Należy zaznaczyć, że ubezpieczony najpierw przedłożył zwykłe świadectwo pracy z dnia 29 stycznia 2007 r., w którym w pkt 8 poświadczono, że wykonywał pracę w szczególnych warunkach od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r. jako ładowacz – wykaz A dział IX pkt 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (Dz. U. Nr 8, poz. 43) oraz jako kierowca samochodów ciężarowych powyżej 3,5 t – wykaz A dział VIII pkt 2 rozporządzenia. Następnie w dniu 7 marca 2025 r. likwidator (...) sp. z o.o. w likwidacji w D. wystawił ubezpieczonemu świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach, w którym zostało poświadczone, że S. M. w okresie od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r. w (...) sp. z o.o. ( (...) sp. z o.o. w likwidacji) stale i w pełnym wymiarze czasu pracy wykonywał pracę na stanowisku kierowcy samochodu ciężarowego powyżej 3,5 tony – wykaz A dział VIII ,,W transporcie i łączności” poz. 2 - prace kierowców samochodów ciężarowych o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, specjalizowanych, specjalistycznych (specjalnych), pojazdów członowych i ciągników samochodowych balastowych, autobusów o liczbie miejsc powyżej15, samochodów uprzywilejowanych w ruchu w rozumieniu przepisów o ruchu na drogach publicznych, trolejbusów i motorniczych tramwajów, pkt 1 kierowca samochodu ciężarowego (pojazdu członowego i specjalnego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym co najmniej 3,5 tony) oraz na stanowisku ładowacza nieczystości stałych i płynnych – wykaz A dział IX ,,W gospodarce komunalnej” poz. 3 - prace przy wywozie nieczystości stałych i płynnych oraz prace na wysypiskach i wylewiskach nieczystości, a także prace przy pryzmach kompostowych z nieczystości miejskich, pkt 2 ładowacz nieczystości stałych i płynnych, wymienione w wykazie A dział VIII i IX, poz. 2 i 3, pkt 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Dz. U. nr 8 poz. 43 oraz wykazu stanowiącego załącznik do zarządzenia nr 9 Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 1 lipca 1983 r. Dz. Urz. nr 2 z 27 lipca 1983 r. – w sprawie stanowisk pracy w zakładach pracy resortu administracji, gospodarki terenowej i ochrony środowiska, na których wykonywane są prace w szczególnych warunkach, uprawniającego do niższego wieku emerytalnego oraz do wzrostu emerytury i renty inwalidzkiej. Organ rentowy zakwestionował te dokumenty argumentując, że do prac w szczególnych warunkach można uwzględnić okresy pracy na dwóch różnych stanowiskach określonych w zarządzeniu resortowym w obrębie tylko tego samego działu, lecz pod różnymi pozycjami oraz okresy wykonywania pracy na stanowisku, którego nazwa składa się z nazw stanowisk pracy, a każde stanowisko jest wymienione odrębnie w wykazie resortowym, w tym samym dziale, lecz pod inną pozycją.

Trzeba podkreślić, że zgodnie z § 2 ust. 2 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. 1983 r., nr 8, poz. 43 ze zm.) okresy pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze stwierdza zakład pracy, na podstawie posiadanej dokumentacji, w świadectwie wykonywania prac w szczególnych warunkach, wystawionym według wzoru stanowiącego załącznik do przepisów wydanych na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia lub w świadectwie pracy. Organ rentowy, rozpoznając wniosek w sprawie prawa do emerytury z tytułu zatrudnienia w szczególnych warunkach (a także prawa do rekompensaty), może uwzględnić wyłącznie te okresy pracy w szczególnych warunkach, które zostały udowodnione na podstawie powyższego dokumentu bądź zaświadczenia stwierdzającego charakter i stanowisko pracy w warunkach szczególnych w określonych okresach. Dokumenty te są dla organu rentowego wiążące nie tylko w pozytywnym, ale i w negatywnym tego słowa znaczeniu. Oznacza to, że z jednej strony przedłożone zaświadczenie jest dowodem na fakt wykonywania pracy w szczególnych warunkach, a z drugiej strony brak takiego zaświadczenia, czy nieprawidłowo wypełnione, uniemożliwia ustalenie tej okoliczności za pomocą innych środków dowodowych.

Niemniej w powyższym wypadku - braku bądź zakwestionowania przez organ rentowy powyższych środków dowodowych - zainteresowany może dochodzić ustalenia tych okoliczności w postępowaniu sądowym, w którym w myśl art. 472 i 473 k.p.c. powyższe obostrzenia nie obowiązują. Sąd nie jest bowiem związany środkami dowodowymi określonymi dla dowodzenia przed organem rentowym. W postępowaniu o świadczenie emerytalno-rentowe dopuszczalne jest - jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale z 27 maja 1985 r. (III UZP 5/85) - przeprowadzenie przed sądem pracy i ubezpieczeń społecznych dowodu z zeznań świadków na okoliczność zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, jeżeli zainteresowany wykaże, że nie może przedstawić zaświadczenia zakładu pracy z powodu jego likwidacji lub zniszczenia dokumentów dotyczących zatrudnienia. Okres pracy w warunkach szczególnych można również ustalić w postępowaniu sądowym na podstawie akt osobowych pracownika (umowy o pracę, świadectwa pracy, angaży, innych dokumentów). Zaliczenie nie udokumentowanych, spornych okresów pracy w szczególnych warunkach do stażu pracy uprawniającego do wcześniejszej emerytury lub rekompensaty wymaga przy tym dowodów nie budzących wątpliwości, spójnych i precyzyjnych.

Przechodząc do oceny osobowych źródeł dowodowych należy wskazać, że Sąd przyznał w większości walor wiarygodności zeznaniom świadków i ubezpieczonego, ponieważ były jasne, pełne, logiczne i szczere, a nadto korespondowały wzajemnie ze sobą, jak i z pozostałym zebranym w sprawie materiałem dowodowym. Świadek P. M. i świadek A. J. zajmowali tożsame stanowisko jak ubezpieczony tj. kierowca samochodu ciężarowego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony – ładowacz. Świadkowie potwierdzili, że ubezpieczony jeździł samochodem ciężarowym o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony i był to pojazd marki M., a do jego obowiązków należał odbiór kontenera, jego automatyczne załadowanie na samochód, przewiezienie na wysypisko, gdzie następowało automatyczne rozładowanie. Z zeznań świadków wynikało, że praca była wykonywana także w soboty w ramach dyżurów, przy czym świadek P. M. twierdził, że ubezpieczony jeździł wtedy samochodem dostawczym na terenie S., gdzie zbierał odpady komunalne od mieszkańców. Zaprzeczył temu jednak świadek A. J., który zeznał, że to on jeździł samochodem dostawczym na terenie S., a nie ubezpieczony, co także potwierdził sam S. M., wobec czego Sąd w tym zakresie uznał za wiarygodne zeznania świadka A. J. i ubezpieczonego.

Kwestia sporna w przedmiotowej sprawie dotyczyła uprawnień ubezpieczonego do rekompensaty z tytułu pracy w warunkach szczególnych, a więc posiadania na dzień 1 stycznia 2009 r. wymaganego 15-letniego okresu pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym charakterze.

Przechodząc do rozważań prawnych na tle niniejszej sprawy należy wskazać, że zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz.1696), rekompensata przysługuje ubezpieczonemu, jeżeli ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 15 lat. Rekompensata nie przysługuje osobie, która ma ustalone decyzją prawomocną prawo do emerytury na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS lub przepisów odrębnych (art. 21 ust. 2 ustawy).

Przytoczony przepis art. 21 ustawy określa ogólne warunki nabycia prawa do rekompensaty, będącej – zgodnie z definicją legalną zamieszczoną w art. 2 pkt 5 ustawy – odszkodowaniem za utratę możliwości nabycia prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub pracy w szczególnym charakterze dla osób, które nie mają ustalonego decyzją prawomocną prawa do emerytury pomostowej . Rekompensatę oblicza się według wzoru przestawionego w art. 22 ustawy. Przyznaje się ją w formie dodatku do kapitału początkowego, o którym mowa w art. 173 i art. 174 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (art. 23 ust. 2 ustawy).

Z przytoczonych przepisów wynikają zatem następujące przesłanki, warunkujące prawo do rekompensaty:

1) utrata przez ubezpieczonego możliwości przejścia na emeryturę w związku z wygaśnięciem po dniu 31 grudnia 2008 r. – w stosunku do ubezpieczonych urodzonych po dniu 31 grudnia 1948 r., a przed dniem 1 stycznia 1969 r. – podstawy normatywnej przewidującej takie uprawnienie;

2) brak decyzji przyznającej prawo do emerytury pomostowej lub wcześniejszej emerytury;

3) legitymowanie się przez ubezpieczonego co najmniej 15-letnim okresem pracy w szczególnych warunkach lub pracy w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przypadającym w okresie do 31 grudnia 2008 r. (art. 22 ust. 1 i 2 ustawy).

Organ rentowy odmówił ubezpieczonemu prawa do rekompensaty wyłącznie z uwagi na niewykazanie na dzień 1 stycznia 2009 r. wymaganego 15-letniego okresu pracy wykonywanej w warunkach szczególnych, natomiast pozostałe przesłanki zostały spełnione. Organ rentowy w zaskarżonej decyzji uznał za udowodniony staż pracy w szczególnych warunkach wynoszący 11 lat, 1 miesiąc i 2 dni. Po ponownej analizie sprawy ZUS uznał, iż ubezpieczony posiada łącznie 13 lat, 2 miesiące i 23 dni pracy w szczególnych warunkach ( tj. po zaliczeniu okresu zasadniczej służby wojskowej).

ZUS nie uwzględnił natomiast okresu zatrudnienia od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r., ponieważ pracodawca wskazał, że ubezpieczony wykonywał prace równocześnie na dwóch różnych stanowiskach w obrębie dwóch różnych działów zarządzenia resortowego.

W zakresie prac w szczególnych warunkach i w szczególnym charakterze ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1631) odsyła do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz. U. z 1983 r., Nr 8, poz. 43 ze zm.; dalej jako „rozporządzenie”).

Praca w szczególnych warunkach, uprawniająca do wcześniejszej emerytury, to tylko praca wymieniona w rozporządzeniu z 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku. Rodzaje prac w szczególnych warunkach wyróżnia kryterium merytoryczne i formalne. Pierwsze kryterium zależy od wykonywania zatrudnienia stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w szczególnych warunkach. Drugie kryterium natomiast wymaga, aby praca ta była wymieniona w załączniku do rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Nie ma więc pracy w szczególnych warunkach jako przesłanki prawa do emerytury na podstawie art. 184 w związku z art. 32 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, gdy zatrudnienie nie było pracą wykonywaną na stanowisku wymienionym w wykazie do rozporządzenia, choć warunki pracy mogły być szkodliwe (postanowienie SN z dnia 8 maja 2019 r. sygn. akt I UK 206/18, Legalis nr 1942187) – analogiczne należy odnieść to do kwestii oceny spełnienia warunków do przyznania prawa do rekompensaty.

Wypada w tym miejscu podkreślić, że dla oceny, czy pracownik pracował w szczególnych warunkach, nie ma istotnego znaczenia nazwa zajmowanego przez niego stanowiska, tylko rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2007 r., III UK 27/07, OSNAP 2008/21-22/325; z dnia 19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNAP 2008/21-22/329; z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNAP 2009/5-6/75, z dnia 24 marca 2009 r., I PK 194/08, LEX nr 528152 i z dnia 1 czerwca 2010 r., II UK 21/10, LEX nr 619638).

Biorąc pod uwagę powyższe rozważania prawne przede wszystkim należy stwierdzić, że w wykazie A dziale VIII „W transporcie i łączności” pod pozycją 1 wymienione zostały ciężkie prace załadunkowe i wyładunkowe oraz przeładunek materiałów sypkich, pylistych, toksycznych, żrących lub parzących w transporcie, a pod poz. 2 prace kierowców samochodów ciężarowych o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, specjalizowanych, specjalistycznych (specjalnych), pojazdów członowych i ciągników samochodowych balastowych, autobusów o liczbie miejsc powyżej 15, samochodów uprzywilejowanych w ruchu w rozumieniu przepisów o ruchu na drogach publicznych, trolejbusów i motorniczych tramwajów. Ponadto w dziale IX ,,W gospodarce komunalnej” wskazane zostały pod poz. 3 prace przy wywozie nieczystości stałych i płynnych oraz prace na wysypiskach i wylewiskach nieczystości, a także prace przy pryzmach kompostowych z nieczystości miejskich.

Prace te zostały doprecyzowane w zarządzeniu Nr 9 Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 1 lipca 1983 r. w sprawie stanowisk pracy w zakładach pracy resortu administracji, gospodarki terenowej i ochrony środowiska, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach, uprawniające do niższego wieku emerytalnego oraz do wzrostu emerytury lub renty inwalidzkiej (Dz. Urz. MSWiA z 1983 r. Nr 2, poz. 3), poprzez wskazanie stanowisk: w wykazie A dziale VIII pod poz. 1 pkt 1) ładowacz i pkt 4) operator maszyn, urządzeń i sprzętu przeładunkowego oraz pod poz. 2 pkt 1) kierowca samochodu ciężarowego (pojazdu członowego i specjalnego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym co najmniej 3,5 tony), jak również w wykazie A dziale IX pod poz. 3 pkt 2) ładowacz nieczystości stałych i płynnych.

Ubezpieczony w okresie zatrudnienia od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r. w (...) sp. z o.o. w R. wykonywał przede wszystkim pracę na stanowisku kierowcy samochodu ciężarowego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony. Sąd nie podzielił stanowiska organu rentowego co do braku możliwości zaliczenia do stażu pracy w szczególnych warunkach powyższego okresu zatrudnienia, ponieważ w ocenie Sądu ubezpieczony wykonywał pracę na jednym stanowisku tj. jako kierowca samochodu ciężarowego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, a obowiązki ładowacza były elementem wykonywanej pracy, ściśle powiązanym ze stanowiskiem kierowcy. Należy podkreślić, że bez wykonania czynności ładowacza, związanych przecież z obsługą samochodu specjalistycznego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym powyżej 3,5 tony, obowiązki na stanowisku kierowcy takiego samochodu nie mogłyby być w pełni realizowane. Obowiązki kierowcy były głównymi obowiązkami ubezpieczonego, a załadunek i rozładunek zajmował niewielką część dniówki roboczej.

Pełne zatrudnienie w warunkach szczególnych pojmowane jest więc jako bezwzględna cecha tego zatrudnienia jako uprawniającego do świadczeń z ubezpieczenia emerytalnego. Możliwe jest łączenie w przebiegu dniówki prac o różnym charakterze polegające na wykonywaniu nie jednego, lecz kilku rodzajów prac w szczególnych warunkach ujętych w wykazie. W takim wypadku do czasu pracy w warunkach szczególnych zlicza się czas równolegle wykonywanych czynności tylko wtedy, gdy prace te wszystkie łącznie lub każda z osobna odpowiadają charakterowi pracy w szczególnych warunkach i wszystkie razem wykonywane są stale i w pełnym wymiarze czasu pracy (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 2012 r., II UK 103/11 i z dnia 24 stycznia 2013 r., III UK 47/12, wyrok SA w Łodzi z dnia 12 marca 2019 r., III AUa 267/18, Legalis).

Do okresów pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze pracy nie wlicza się pracy, którą pracownik tylko częściowo wykonywał w sposób opisany w załącznikach do rozporządzenia, a równocześnie – w ramach dobowej miary czasu pracy – świadczył prace nie oddziaływujące szkodliwie na jego organizm. Reguła ta podlega natomiast pewnym ograniczeniom. Pierwszy wyjątek dotyczy sytuacji, kiedy inne równocześnie wykonywane prace stanowią integralną część (immanentną cechę) większej całości dającej się zakwalifikować pod określoną pozycję załącznika do rozporządzenia (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 grudnia 2007 r., III UK 62/07, LEX Nr 375653; dnia 5 maja 2009 r., I UK 4/09, LEX Nr 509022; z dnia 11 marca 2009 r., II UK 243/08 oraz z dnia 15 listopada 2017 r., II UK 550/16, Legalis nr 1715417). Drugie odstępstwo odnosi się do przypadków, kiedy czynności wykonywane w warunkach nienarażających na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia mają charakter incydentalny, krótkotrwały, uboczny (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009/5-6/75; z dnia 22 kwietnia 2009 r., II UK 333/08, LEX nr 1001310 oraz z dnia 15 listopada 2017 r., II UK 550/16, Legalis nr 1715417; wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 24 stycznia 2013 r., II AUa 1098/12, LEX nr 1280036). Należy zauważyć, że w realiach niniejszej sprawy ubezpieczony wykonywał czynności ładowacza, które miały charakter krótkotrwały i uboczny względem stanowiska kierowcy. Co istotne, praca ładowacza jest wymieniona w dziale IX rozporządzenia, a więc jest to praca wykonywana w narażeniu na szczególne warunki, wobec czego tym bardziej, w świetle przytoczonych wyżej poglądów orzecznictwa, nie sposób kwestionować wykonywania pracy w szczególnych warunkach stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w spornym okresie.

Ponadto jak wyjaśnił na tle rozpoznawanej przez siebie sprawy Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 11 grudnia 2012 r. sygn. akt III AUa 1643/12 (Legalis nr 755586): ,,(…) obowiązki wykonywane wówczas przez wnioskodawcę można bowiem zakwalifikować zarówno jako pracę kierowcy samochodu ciężarowego i specjalnego o dopuszczalnym ciężarze całkowitym co najmniej 3,5 tony (pkt 1, poz. 2 Działu VIII. W transporcie i łączności załącznika nr 1 do zarządzenia nr 9 Ministra Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska z dnia 1 lipca 1983 r.), jak i pracę ładowacza nieczystości stałych i płynnych przy wywozie nieczystości stałych i płynnych (pkt 2, poz. 3 Działu IX. W gospodarce komunalnej załącznika nr 1 ww. zarządzenia). Zdaniem Sądu fakt, iż ubezpieczony przewoził samochodem ciężarowym o dopuszczalnym ciężarze całkowitym co najmniej 3,5 tony nieczystości komunalne nie stoi na przeszkodzie uznaniu tej pracy za pracę wymienioną w pkt 1, poz. 2 Działu VIII zarządzenia, albowiem praca ta niewątpliwie polegała na transporcie, a jednocześnie wymieniony przepis nie ogranicza w żaden sposób katalogu rzeczy transportowanych samochodem ciężarowym o dopuszczalnym ciężarze całkowitym co najmniej 3,5 tony. Rodzaj transportowanych, rzeczy, materiałów czy towarów pozostaje zatem bez znaczenia, wystarczające jest ustalenie, że wnioskodawca kierował samochodem ciężarowym, a dopuszczalny ciężar całkowity tego samochodu wynosił co najmniej 3,5 tony, co było w sprawie niesporne”.

Wobec powyższego Sąd doszedł do wniosku, że sporny okres zatrudnienia od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r. w (...) sp. z o.o. w R. powinien zostać zaliczony do stażu pracy w szczególnych warunkach, bowiem ubezpieczony w tym okresie wykonywał pracę wymienioną w wykazie A dziale VIII pod poz. 2 pkt rozporządzenia oraz w wykazie A dziale VIII pod poz. 2 pkt 1 zarządzenia resortowego.

Na marginesie należy zaznaczyć, że gdyby przyjąć argumentację ZUS, iż ubezpieczony był zatrudniony na dwóch stanowiskach, to w ocenie Sądu praca ładowacza nieczystości stałych i płynnych mogłaby zostać również zakwalifikowana jako ciężkie prace załadunkowe i wyładunkowe, o jakich mowa w wykazie A dziale VIII poz. 1 rozporządzenia. W zarządzeniu resortowym prace te zostały doprecyzowane poprzez wskazanie stanowisk: pkt 1) ładowacz i pkt 4) operator maszyn, urządzeń i sprzętu przeładunkowego.

W tym stanie rzeczy należało uznać, że ubezpieczony wykazał staż pracy w szczególnych warunkach wynoszący zdecydowanie powyżej 15 lat, ponieważ do już uznanego przez ZUS okresu pracy w szczególnych warunkach w wymiarze 13 lat, 2 miesięcy i 23 dni należało doliczyć także okres zatrudnienia od 10 lutego 2004 r. do 27 stycznia 2007 r. w (...) sp. z o.o. w R. (łącznie 16 lat, 2 miesiące i 9 dni). Wobec tego S. M. spełnił ostatnią przesłankę warunkującą przyznanie prawa do rekompensaty.

Wobec powyższego, Sąd z mocy art. 477 ¹⁴ § 2 k.p.c., zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał S. M. prawo do rekompensaty z tytułu pracy w szczególnych warunkach od 15 października 2024 r. , tj. od daty nabycia uprawnień do emerytury – punkt I sentencji wyroku.

W punkcie II sentencji wyroku Sąd w oparciu o art. 477 ¹⁴ § 1 k.p.c. oddalił odwołanie w pozostałej części tj. w zakresie żądania przyznania rekompensaty za okres od 1 września 2024 r. do 14 października 2024 r., ponieważ rekompensata z tytułu pracy w szczególnych warunkach stanowi dodatek do emerytury i przysługuje od daty nabycia uprawnień emerytalnych, nie może być przyznana za okres sprzed przyznania prawa do emerytury.

W punkcie III sentencji wyroku Sąd – na mocy art. 118 ust. 1a a contrario ustawy emerytalnej – nie stwierdził odpowiedzialności organu rentowego za nieustalenie ostatnie przesłanki niezbędnej do wydania decyzji, ponieważ ustalenie rodzaju i charakteru pracy wykonywanej przez ubezpieczonego w spornym okresie zatrudnienia było możliwe dopiero w toku postępowania sądowego na podstawie dowodów, którymi organ rentowy nie dysponował w postępowaniu administracyjnym tj. na podstawie zeznań świadków i przesłuchania ubezpieczonego. Sąd miał także na uwadze, że świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach zostało wystawione dopiero w dniu 7 marca 2025 r. i przedłożone w toku postępowania sądowego.

O kosztach procesu orzeczono mając na względzie zasady: odpowiedzialności finansowej strony za wynik postępowania (art. 98 § 1, § 1 ¹ i § 3 k.p.c.) i rozstrzygania o kosztach w orzeczeniu kończącym sprawę w danej instancji (art. 108 § 1 k.p.c.). Wysokość tych kosztów Sąd ustalił mając na względzie przesłanki wynikające z przepisów art. 109 § 2 k.p.c. oraz rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1964). Wysokość kosztów zastępstwa procesowego na podstawie § 9 ust. 2 powołanego rozporządzenia w sprawach o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopatrzenia emerytalnego wynosi 360,00 zł. Wobec tego Sąd zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w T. na rzecz S. M. kwotę 360,00 zł tytułem zwrotu kosztów procesu z odsetkami ustawowymi za czas od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego (pkt IV sentencji wyroku).

Sędzia Danuta Domańska